BURHANEDDİN-İ MERGINANİ: Burhaneddin Ali bin Ebû Bekr, Fergane kasabalarından Mergınanda tevellüd ve 593 [m. 1197] de Cengiz askeri tarafından şehit edildi. Çok kitap yazdı. Bunlardan (Hidaye) ve (Tecnis) meşhurdur. Cengiz’in Buhara şehrini tahrib ve ahalisini katletmesi hicri 616 senesinde olduğu ve Burhaneddin Mahmud Buhârî’nin bu esnada şehit olduğu Kısas-ı Enbiyâ ve Kamusu’l-alam’da yazılıdır. (Hidaye)si Milton tarafından ingilizcesi ile birlikte 1206 [m. 1791] de basıldı. Hidaye şerhleri çoktur. Talebesi, Hüseyin bin Ali Hüsameddin Sagnaki yaptığı şerhe (Nihaye) ismini vermiş, 710 [m. 1309] da vefât etmiştir. Ekmeleddin-i Baberti’nin (İnaye) adındaki şerhine Sadi Çelebi’nin haşiyesi meşhurdur.
İBNİ HÜMAM “rahmetullahi teâlâ aleyh”: Kemâleddin Muhammed bin Abdülvahid Sivasi, Hanefi fıkıh âlimlerindendir. 790 [m. 1388] da tevellüd, 861 [m. 1456] de vefât etti. Hidaye şerhi olan Fethu’l-kadir kitabı ve Tahrir kitabı çok kıymetlidir. [988] de vefât eden XVI. şeyhulislam Kadızade Şemsüddin Ahmed efendi Fethu’l-Kadir’e haşiye yapmıştır. 8 cilt olup Mısır’da basılmıştır. 1006 [m. 1597] da vefât eden, halveti meşayihinden Ahmed Şemsüddin bin Muhammed Sivasî başka olup İrşadü’l-avam ve (Mevlüdü’n-Nebî) kitapları meşhurdur.
BURHAN-ÜŞ-ŞERİA “rahmetullahi teâlâ aleyh”: Mahmud bin Sadr-üş-şeria-tül-evvel Ahmed bin Ubeydullah Mahbubi, 673 [m. 1274] de Moğol askerlerinin işkencelerinde yüzlerce âlimler ile birlikte şehit oldu. (Vikâye) kitabı meşhurdur. (Vikâye) kitabını, kızının oğlu olan Sadr-üş-şeria-i sani Ubeydullah bin Mesûd için yazmıştır. (Hidaye) kitabından önemli gördüğü yerleri alarak yazmıştır. Bu da, (Vikâye)ye kendisi hem şerh etmiş, hem de ihtisar etmiştir. Şerhi (Sadr-üş-şeria şerhi) adı ile meşhurdur. (Muhtasar)ına da, (Muhtasar-ı Vikâye) veya (Nikaye) adını vermiştir. (Nikaye)nin çeşitli Arabî şerhleri vardır. Bakani’nin şerhi ve Kuhistani’nin (Camiur-rümuz) adındaki şerhi en meşhurlarındandır. (Nikaye)nin fârisî şerhlerinden, Celâleddîn Mahmud bin Ebû Bekir’in (Tercümetü’l-muhtasar) adındaki şerhi 1317 [m. 1898] de İstanbul’da basılmıştır.
Mahmud bin Ubeydullah, Burhaneddin-i Mergınani’nin torunlarındandır. Damadı, Mesud bin Tac-üş-şeria Ömerdir. (Vikâye)nin şerhleri arasında İznik medresesinde müderris Alaüddin Ali bin Ömer’in (İnaye) adındaki şerhi meşhurdur. (Vikâye)nin Sadr-üş-şeria şerhine yapılan haşiyeler arasında Ehi Çelebi’nin (Zâhire-tül-ukba)sı ve Şeyhülİslam Mevlânâ İsameddin İsferayi’nin haşiyesi çok kıymetlidir. İsameddin İbrahim bin Muhammed 944 [m. 1536] de Semerkant’ta vefât etti.
SADR-ÜŞ-ŞERİA-İ SANİ “rahmetullahi teâlâ aleyh”: Ubeydullah bin Mesûd bin Tac-üş-şeria Ömer, Burhan-üş-şeria Mahmud bin Ubeydullah’ın kızının oğludur. Birinci Sadr-üş-şeria Ahmed bin Ubeydullah, anasının da, babasının da dedesidir. Dedesinin (Vikâye) kitabını hem şerh etmiş, hem de kısaltmıştır. Kısalttığına (Muhtasar-ı Vikâye) veya (Nikaye) adını vermiştir. Bunun (Vikâye şerhi)ne çeşitli haşiyeler yapılmıştır. Bunlar arasında, Ehi Çelebi’nin ve Hasan Çelebi’nin ve İmâm-ı Birgivi’nin haşiyeleri meşhurdur. (Tenkih) ve bunun şerhi (Tevdih) usûl kitapları çok kıymetlidir. 750 [m. 1349] de Buhara’da vefât etti. Hasan bin Muhammed Çelebi, Mollâ Fenâri neslinden olup 886 [m. 1480] da vefât etmiştir.
TAC-ÜŞ-ŞERİA “rahmetullahi teâlâ aleyh”: Ömer bin Sadr-üşşeriat-ül-evvel Ahmed bin Ubeydullah Mahbubi, Burhan-üş-şeria Mahmudun kardeşidir. Tac-üş-şeria Ömerin oğlu Mesud, amcası olan Burhan-üş-şeria Mahmud’un damadıdır. Tac-üş-şeria, Buhara’da Hanefi fıkıh alimi idi. 673 [m. 1274] de, Moğol fitnesinde şehit oldu. (Hidaye)ye şerh edip (Nihaye-tül-kifâye) adını vermiştir.
ABDÜLHAK-I SÜCADİL SERHENDİ “rahmetullahi teâlâ aleyh”: Muhammed Mâ’sûm-i Fârukî’nin yetiştirdiği büyüklerdendir. Urvetül-vüska Muhammed Mâ’sûm’u gasletti. Fârisî (Şerh-ı Vikâye) ve (Mesail-i şerh-ı Vikâye) fıkıh kitapları meşhur olup her ikisi de Hindistan’da basılmıştır.
BAKANİ “rahmetullahi teâlâ aleyh”: Nureddin Mahmud Bakani Kadri, Hanefi fıkıh alimidir. 987 [m. 1579] de vefât etmiş olan allame şeyhulİslam Muhammed Behnesinin talebesidir. (Mecmaü’l-enhür) adındaki (Mülteka) şerhi çok kıymetlidir. Bu şerhini 995 [m. 1577] de tamamlamıştır. (Risâletü-fişşürut-is-salât-il-cuma) ve (Şerhü’n-nikaye-muhtasari’l-vikâye) kitapları da vardır. 1003 [m. 1594] senesinde vefât etti.
KADİ-ZADE “rahmetullahi teâlâ aleyh”: Şemseddin Ahmed bin Mahmud efendi, Osmanlı şeyh-ul-İslamlarının onaltıncısıdır. 918’de tevellüd, 988 [m. 1580] senesinde vefât etti. Kabri küçük Karaman’dadır. Çivi-zade’den ve Ebussuud efendiden okudu. (Hidaye) şerhi olan (Feth-ul-kadir)e tekmilesi, (Miftah) ve (Tecrid) şerhlerine haşiyeleri çok kıymetlidir. (Fethu’l-kadir), (Vekalet) bahsine kadar olup sonra (Tekmile) başlamaktadır. İkisi birlikte 8 cilt halinde 1318 de Mısır’da basılmış ve 1388 [m. 1968] de Beyrut’ta fotokopisi yapılmıştır. Kenarına da, (İnaye) kitabı ve Sadi Çelebi’nin buna yaptığı haşiye basılmıştır.
İTKANİ “rahmetullahi teâlâ aleyh”: Lutfullah bin Emir Ömer, Hanefi fıkıh âlimlerindendir. [685] de tevellüd, 758 [m. 1356] de Mısır’da Kahire’de vefât etti. (Gâyet-ül-beyan) adındaki (Hidaye) şerhi meşhurdur.
SADİ ÇELEBİ “rahmetullahi teâlâ aleyh”: Sadullah bin Îsâ, Kastamonilidir. İstanbul kadısı ve müftüsü idi. Kemâl paşa zadeden sonra, X. Şeyhulİslam oldu. 945 [m. 1539] de vefât etti. Eyüp’tedir. Beydavi tefsirine ve (İnaye) adındaki Hidaye şerhine ve Firuzabadi Kamusuna yaptığı haşiyeleri çok kıymetlidir.
Tavsiye Yazı –> Niçin Hanefi Mezhebi?