MAHPEYKER SULTAN “rahmetullahi teâlâ aleyhâ”: Sultan Ahmed hanın zevcesi ve sultan IV. Murad ile Sultan İbrahim’in validesidir. (Kösem sultan) da denir. 1000 [m. 1592] de tevellüd, 1061 [m. 1651] de şehit edildi. Hüsn-i cemali, aklı ve zekası ve hayrat ve Hasenâtı ile meşhur sâliha ve afife bir sultan idi. Yeni camiin temelini attı. Çarşamba’daki (Valide medresesi mescidi) ve 1050 [m. 1640] de Üsküdar’da Çinili camiini yaptırdı. Çakmakçılar yokuşunda büyük valide hanı ile içindeki mescid de, bunun eseridir. Rumelinde milyonlar değerinde vakfları ve hayratı vardır. 30 sene, devletin idaresinde hizmetleri oldu. Asiler ve şakiler tarafından sarayda şehit edildi. Sultan Ahmed türbesindedir. Sultan IV. Murad’ın kızı Safiye sultan da bu türbededir. Hayrat ve Hasenâtı ile millete hizmetleri Naima tarihinde uzun yazılıdır. 1033 [m. 1623] de, Anadolu kavağı camiini yaptırmıştır. Bu mescid şimdi gazinodur. İki kavağın kaleleri da 1033 [m. 1623] de yapılmıştır.
MİHR-İ MAH SULTAN “rahmetullahi teâlâ aleyhâ”: Kanuni sultan Süleyman hanın kızıdır. Zevci Rüstem paşa, Eminönü ile Unkapanı arasındaki meşhur camii yapmıştır. Mihr-i Mah sultan da, Edirnekapı yanında büyük camii ve 954 [m. 1546] senesinde Üsküdar iskelesindeki Eski valide camiini yaptirmiştir. 964 [m. 1556] senesinde vefât etmiştir. Süleymaniye’de babasının türbesindedir. Rüstem paşanın kardeşi kaptan-ı derya Sinan paşa, Beşiktaş iskelesi yanında meşhur camii yaptırdı. 961 [m. 1553] senesinde vefât edip, Üsküdarda Mihr-i Mah sultan camii mihrabı önüne defnedildi. Camii Rüstem paşa 963 [m. 1555] de tamamladı. Rüstem paşa 968 [m. 1560] de vefât etti. Şehzade camii bahçesindeki türbesindedir. 953 [m. 1545] de kaptan-ı derya olan Barbaros Hayreddin paşa, Akdeniz’e gideceği vakit, gemileri bağlamak için, sahile 5 taş direk yaptırmıştı. Buraya zamanla Beşiktaş denildi.
MİHR-İ ŞÂH SULTAN “rahmetullahi teâlâ aleyhâ”: III. Selim hanın validesidir. Halıcıoğlu kışlası ile yeni köprü arasındaki camii yaptırmıştır. Eyüp camii ile Bostan iskelesi arasında 1210 [m. 1796] da yaptırdığı türbesindedir. Kızı Hadice sultan da yanındadır.
III. Ahmed hanın ve II. Mustafa hanın valideleri (Gülnuş Emetullah) sultan, 1109 [m. 1696] da (Galata yeni câmi) demekle meşhur (Valide camii)ni yaptırdı. Üsküdar’da (Yeni valide camii), valide sultan için, 1120 [m. 1707] senesinde, Ahmed Han tarafından yaptırılmıştır. Bu valide sultan 1127 [m. 1714] de, Edirne’de vefât etti. Üsküdar’a getirilip, camii önüne defnedildi. Ahmed hanın kızı Zeyneb sultan Gülhane parkı karşısındaki mescidi yaptırdı.
BEZM-İ ÂLEM SULTAN “rahmetullahi teâlâ aleyhâ”: Abdülmecid hanın validesidir. Câmi, çeşme ve mektep gibi çok hayratı vardır. Topkapıda (Gureba hastahanesi)ni ve Dolma-bahçe sarayı yanındaki valide camiini yaptırdı. 1269 [m. 1852] de vefât etti. Sultan Mahmud türbesindedir.
FÂTIMA SULTAN “rahmetullahi teâlâ aleyhâ”: III. Ahmed hanın kızıdır. [1140] da Bab-ı alide bir câmi yaptırmıştır. İbrahim paşanın zevcesi idi. 1145 [m. 1732] de vefât edip, Turhan sultan türbesinin haricine defnedildi.
FÂTIMA SULTAN “rahmetullahi teâlâ aleyhâ”: Yavuz sultan Selim hanın kerimesidir. Topkapıda, zevci kara Ahmed paşanın camiine yakîn (Fâtıma sultan mescidi)ni yaptırmıştır. Kara Ahmed paşanın yaptırdığı (Topkapı camii), (Pazartekke mescidi)nin yanındadır. Ahmed paşa 962 [m. 1554] senesinde şehit edilince, inşası yarım kalmıştı. 972’de, kardeşi Rüstem paşa tamamlamaya başladı. 7 senede tamam oldu. Ahmed paşa camii yanındaki türbededir. Zevcesi Fâtıma sultan, bu türbenin yanındadır.
HADİCE SULTAN “rahmetullahi teâlâ aleyhâ”: IV. Muhammed hanın kerimesidir. 1151’de Defterdar ile Ayvansaray arasında (Sultan camii)ni yaptırdı. Buna (Ya-Vedud camii) de denir. Çünkü, önceden şeyh Abdül-Vedud yaptırmıştı. Kendisi, Buhara’dan, İstanbul’u almak için gelenlerdendir. 860 [m. 1456] senesinde vefât edip, orada defn olundu. Sonra, halifelerinden Tokmak dede, vakfını tayin etti. Bu da orada medfundur. Bunun için oradaki kabristana (Tokmaktepe) denir. Hadice sultan, buradaki sahil sarayları yerine çeşme, sebil ve mektep ve mektebin altında Muhammed Ensari’nin “radıyallâhu anh” türbesini yaptırırken, bu mescidi yeniden yaptırmıştır. Rumeli-kavağı camiini de Hadice Turhan sultan yaptırmıştır. 1156 [m. 1743] da vefât etti. Turhan sultan türbesindedir. Zevci Hasan paşa, Üsküdar’da (Nesuhi tekkesi mescidi)ni yaptırmıştır.
III. Murad hanın validesi Nur Banu sultan 991 [m. 1582] senesinde Üsküdar’da Zeyneb Kâmil çocuk hastahanesi yakınında bulunan Atik Valide camiini yaptırmıştır. İki minarelidir. Nur Banu sultan 991 [m. 1582] de vefât etmiştir. Bu camiin artıklarından Dabaklar mescidini yapmıştır. Camie yakın olarak bir de Darüşşifa mescidi yaptırmıştır.
II. Mustafa hanın zevcesi Sâliha sultan, oğlu I. Mahmud Han zamanında, Azapkapısı dahilinde sebil ve çeşme, hamam, mektep yapmış ve Arap camiini tecdid ve tevsi eylemiştir. Tâmir tarihinin 1147 [m. 1734] olduğu, şadırvanı etrafındaki beytlerde yazılıdır.
Sultan Selim Han’ın kızı Şâh sultan, Davudpaşada bir câmi ve tekke ve Eyüpte Bahariye caddesi ile deniz arasında Şâh Sultan camiini ve yanında, ilk şeyhi Merkez efendi olan tekkesini 963 [m. 1555] de yaptırmış olup bu câmi yanındaki türbededir.
Yavuz Sultan Selim hanın kızkardeşi Gevher Müluk sultanın kızı Nesli-Şâh sultan, Edirnekapı’da ve İstinye’de birer câmi yaptırmıştır. Zevci İskender Bey ile birlikte Eyüb’te Zal Mahmud paşa camii yanındadır. Gevher Müluk sultan ve zevci Muhammed Bey de buradadır.
Kamusu’l-alam’da diyor ki “Sultan Süleymanın kızı Şâh sultan ile damadı Zal Mahmud paşa, Eyüpte Defterdar caddesinde büyük bir câmi yapmışlardır. İkisi de 970 [m. 1562] senesinde vefât ettiler.” Câmi yanındaki türbededirler. Sultan üçüncü Selim hanın büyük hemşiresi Şâh sultan bu camiin yanına bir mektep ve kendi için bir türbe yaptırdı. Türbede zevci Mustafa paşa ile validesi sultan da vardır. Sultan Mahmud Han ve son olarak 1380 [m. 1960] de, başvekil Adnan Menderes, camii ve türbeyi tâmir ettiler.
TURHAN SULTAN “rahmetullahi teâlâ aleyhâ”: Sultan İbrahim’in zevcesi ve IV. sultan Mehmed’in validesidir. Hadice Turhan sultan, sâliha ve hayrı sever bir hanım idi. Eminönünde büyük Yeni camiin temelini Mahpeyker Kösem sultan atmıştı. Turhan sultan tamamlatıp, 1074 [m. 1664] de ibâdete açıldı. Mektep, medrese, imarethane, kütüphaneler, çeşmeler yaptırdı. 1094 [m. 1682] de vefât etti. Yeni câmi yanındaki Turhan sultan türbesindedir. Oğlu sultan dördüncü Muhammed ile torunları sultan II. Mustafa ve III. sultan Ahmed ve I. sultan Mahmud ve sultan III. Osman Han ve sultan IV. Murad ve sultan Mahmud’un validesi Sâliha sultan ve diğer şahzadeler de buradadırlar. III. Mustafa hanın validesi Mihr-i Şâh Emine sultan ile I. Abdülhamid hanın validesi Râbia sultan da buradadır.